Koronavirüs bütçeyi yordu! Türkiye için uzun vadede kıymetli fırsatları var

Koronavirüs bütçeyi yordu! Türkiye için uzun vadede kıymetli fırsatları var

İşte Dr. Ahmet Yarız’ın o yazısı;

 

 

Bir yıldır hayatımızı şiddetli halde etkileyen covid-19 salgınının birey, toplum, ülke ve dünya ekonomilerinde oluşturduğu olumsuz tesirlere yönelik tahlil ve değerlendirmelere bu sütunlarda “Covidonomi-Korona Günlerinde İktisat Yazmak”, “Covid-19! Bırak İkinci Dalgayı” ve “Covid-19 Gölgesinde İstihdam ve İşsizlik” başlıklı yazılarımızda yer vermiştik.  Bu yazımızda ise salgının tesirlerini sonlandırmak ve azaltmak hedefiyle alınan tedbirlerin kamu bütçesi üzerindeki tesirleri ele alınmaktadır.

Kamu otoriteleri tarafından salgının başlangıcı, birinci dalgası ve hala devam eden ikinci dalgası sürecinde alınan çok sayıda mali ve mali tedbirler (nakit yardımlar, krediye erişimin kolaylaştırılması, finansman maliyetini düşürecek takviyelerin sağlanması ile vergi ertelemeleri vb. uygulamalar) bütçe masraflarının artışına yol açarken yavaşlayan ekonomik aktivite nedeniyle vergi gelirlerinde de düşüşler yaşanmıştır. Masrafların artışı ile birlikte gelirlerin düşüş eğilimi göstermesi bütçe açıklarının çok süratli büyümesine neden olmuştur.

 

 

Ülkemizde bütçe bilgileri; Genel Devlet Bütçesi, Merkezi İdare Bütçesi, Toplumsal Güvenlik Kurumları Bütçesi, Mahalli Yönetimler Bütçesi vb. başlıkları altında farklı kategorilerde yayınlanmaktadır. Bu datalardan merkezi idare bütçesi kamu bütçesinin tamamına yakınını kapsadığı için yazımızda bütçe sözü ile merkezi idare bütçesi kastedilmektedir.

Bütçe; bütçe gelirleri, bütçe masrafları ve bütçe istikrarı olmak üzere üç ana kalemden oluşmaktadır. Bütçe gelirlerinde vergi gelirleri ve vergi dışı gelirler olmak üzere iki alt kalem yer almaktadır. Bütçenin yüklü ve asıl gelirleri kamu gücüne dayanması ve süreklilik karakteri nedeniyle vergi gelirlerinden oluşurken vergi dışı gelirler ise bütçe içindeki hisselerinin görece düşük olması ve süreksiz özellikleri nedeniyle ikincil gelir kaynağıdır. Vergi gelirleri içinde yer alan; dahilde alınan kdv, ithalde alınan kdv ve özel tüketim vergisi üzere vergiler ekonomik canlılığı ve büyümeyi işaret eden göstergeler olarak öncelikle izlenmektedir.

Bütçe sarfiyatları; faiz hariç masraflar ve faiz masrafları olarak iki alt kalemden oluşurken, faiz hariç masraflar ise işçi sarfiyatları, mal ve hizmet alımı masrafları, cari transferler vb. başlıklara ayrılmaktadır. Bütçe içinde hissesi son yıllarda süratle artan cari transferler kalemi; hazine yardımları, gelirlerden ayrılan hisseler, ziraî destekleme, hane halkına yapılan transferler, toplumsal transferler vb. başlıklara ayrılmaktadır.  Bütçe gelirleri ile bütçe sarfiyatları ortasındaki fark bütçe istikrarını oluşturmakta ve istikrarın negatif olması halinde ise bütçe açığından bahsedilmektedir. Bütçe istikrarından farklı olarak, sarfiyatlar içindeki faiz harcamalarının başka tutulmasıyla faiz dışı bütçe istikrarı isminde ikinci bir istikrar kalemi daha hesaplanmaktadır. Bütçe kalemlerinde olduğu üzere faiz dışı bütçe açığı da ülke iktisadının performansı hakkında tahlil ve kıymetlendirme yapan kurumlar tarafından izlenmektedir.

Grafik 1 ve Tablo 1’de 2000-2020 Kasım periyoduna ilişkin bütçe bilgileri, izleyen kısımlarda ise değerlendirmeler yer almaktadır.

Grafik 1-Bütçe Performansı

2000-2020 Kasım devrinde bütçe istikrarı daima açık vermiştir. Bütçe istikrarındaki açıklara karşın faiz dışı bütçe istikrarı 2018 yılına kadar fazla vermiş lakin son iki yılda açığa dönmüştür.  2000 ve 2008 yılındaki ekonomik krizlerin çabucak sonrasında bütçe açıklarında süratli artışlar yaşanırken, ekonomik canlanma ile bütçe açıkları ölçülü bir toparlanma sürecine girmiştir.  2017 yılından itibaren ise bütçe açıkları süreklilik kazanmış ve artış trendine girmiştir. Bu trendi besleyen temel ögeler;  2016 yılındaki darbe teşebbüsü, neredeyse her yıl yaşanan seçim süreçleri, 2018 yılındaki tweet krizi ile  2020 yılında tüm dünyayı tesiri altına alan global salgındır. Geçmiş yıllarda tek faktörden beslenen ve nispeten kısa süren krizlerin akabinde yaşanan süratli iyileşmelerin son dört yılda görülememesindeki en büyük neden, iktisadın toparlanma fırsatı bulamadan ark geriye iç ve dış şoklara maruz kalmasıdır. 

2019 yılında; bütçe geliri 876 Milyar TL, bütçe sarfiyatı 999 Milyar TL,  bütçe istikrarı -124 Milyar TL  açık ve faiz dışı istikrar ise  -26 Milyar TL açık olarak gerçekleşirken bütçe açığı 2018 yılına nazaran % 72 civarında artış göstererek  -124 Milyar TL’ye ulaşmıştır.  Bütçe açığındaki yüksek artışın en değerli nedeni; vergi gelirlerinin beklenenin altında kalması ve bütçe masraflarının hedeflenen fiyatların üzerinde gerçekleşmesidir. Ocak ayında TCMB birikmiş kâr ve ihtiyatlarının Hazine’ye aktarılması bütçe açığının daha fazla artmasını sonlandırmıştır. Salgın öncesi kurallarda yapılan 2020 bütçesinde bütçe geliri 957 Milyar TL, bütçe masrafı 1,1 Trilyon TL ve bütçe istikrarı ise -139 Milyar TL açık olarak hedeflenmiştir. Lakin yazının girişinde bahsettiğimiz ve global covid-19 salgını kapsamında yaşanan gelişmeler doğal olarak bütçe maksatlarının manasını yitirmesine neden olmuştur.

Son dört yıl içinde ekonomik daralmaların tesiriyle vergi gelirlerindeki zayıflamaya rağmen cari transferler başta olmak üzere bütçe masraflarının daima artış göstermesi bütçe istikrarları üzerinde en büyük baskıyı oluşturmuştur. 2016-2020 Kasım devrinde bütçe masrafları 584 Milyar TL’den 480 Milyar TL (% 82) artışla 1.064 Milyar TL’ye çıkarken bütçe gelirleri ise 554 Milyar TL’den 378 Milyar TL (% 68) artışla 932 Milyar TL’ye ulaşmıştır.   Aynı periyotta bütçe açığı ise -30 Milyar TL’den 102 Milyar TL artışla -132 Milyar TL’ye ulaşmıştır. Bir öbür tabirle bütçe geliri ile bütçe masrafı ortasındaki makas beş katına yakın bir artış göstermiştir.

Bütçe istikrarlarının bozulmasında dört yıl içinde 225 Milyar TL’den neredeyse iki katına yakın bir büyüme göstererek Kasım sonu itibariyle 445 Milyar TL’ye ulaşan Cari Transferler kalemindeki artış belirleyicidir.

2020 Ocak-Kasım devrinde bütçe geliri 932 Milyar TL, bütçe sarfiyatı 1.064 Milyar TL, bütçe açığı    -132 Milyar TL ve faiz dışı istikrar ise -3 Milyar TL olmuştur 2020 yılının on bir aylık dataları ile 2019 yılının tamamı karşılaştırıldığında bütçe gelirleri 129 Milyar TL (% 14) artarken bütçe masraflarındaki artış 169 Milyar TL’ye  (% 16) ulaşmış ve bütçe açığı da doğal olarak -93 Milyar TL’den 39 Milyar TL (%30) artışla -132 Milyar TL’ye yükselmiştir. Bütçe açığında yıl sonu beklentimiz -180 Milyar TL civarındadır.

Orta Vadeli Programa (OVP) nazaran 2021-2022-2023 periyodunda bütçe açığının ölçülü düşüş göstermesi hedeflenmektedir. Programın birinci yılı olan 2021’de Bütçe Sarfiyatları 1,4 Trilyon TL, Bütçe Geliri 1,1 Trilyon TL, Bütçe Açığı -245 Milyar TL ve Faiz Dışı Bütçe Açığı -66  Milyar TL hedeflenmiştir.

Grafik 2’de bütçenin temel kalemleri ortasındaki performans gelişimi ve izleyen kısımlarda ise değerlendirmeler yer almaktadır.

Grafik 2          Bütçenin Temel Kalemleri Ortasındaki İlgilerin Gelişimi

Bütçe gelirlerinin bütçe masraflarını karşılama oranı 2001 yılında en düşük düzey olan % 60 civarında, 2005-2017 aralığında ise % 90’ının üzerinde iken 2018’den itibaren düşüş sürecine girmiş ve 2020 Kasım’da % 88’e gerilemiştir. Gerilemenin 2021 yılında da devamı beklenmektedir. Bütçenin asıl ve öncelikli gelir kalemi olan vergi gelirlerinin bütçe gelirlerine oranı 2000-2009 aralığında % 80 bandında seyretmekte iken 2010-2017 Devrinde ise  son yirmi yılın en yüksek düzeyi olan % 85’ler seviyesinde istikrar kazanmış lakin yazıda  bahsedilen gelişmelere bağlı olarak  2020 Kasım’da % 80 bandına kadar gerilemiştir. Vergi gelirlerinin bütçe gelirleri içindeki hissesinde 2021 yılında toparlanma beklenmektedir.

Bütçe masrafları içindeki iki ana kalemden biri olan faiz hariç sarfiyatların hissesi 2001 yılında % 53 olup bu tarihten sonra nizamlı bir halde artarak 2017 yılında % 92’ye yükselmiştir. Akabinde yaşanan gelişmelerin tesiriyle ölçülü bir düşüş göstermiş ve 2020 Kasım’da % 88 olmuştur. Gerilemenin hudutlu olsa da 2021 yılında devamı beklenmektedir. Bütçenin, faiz dışı masraflar açısından son üç yıldaki hudutlu gerilemeye karşın 2000’li yılların başlarına nazaran hayli güçlü bir bünyeye sahip olduğu tabir edilebilir.

Faiz dışı sarfiyatlar içinde en büyük kalemler; 1) İşçi masrafları, 2) Mal ve hizmet alımı masrafları ve 3) Cari transferlerdir.  

İşçi masraflarının hissesi devir başlangıcında % 20’nin çabucak altında olup ortadan geçen yirmi yıl içinde istikrarlı bir artışla 2020 Kasım’da % 30’a ulaşmıştır. İşçi masraflarının bütçe içindeki hissesinin artışı Kamunun istihdam piyasasında aktifliğinin artışı olarak değerlendirilmelidir.

Mal ve hizmet alımlarının bütçe içindeki hissesi küçük dalgalanmalar olmakla birlikte % 10 düzeylerindedir. 

Cari transferler bütçe masrafları içinde hissesi en fazla artan masraf kalemidir. Periyodun başlangıcında % 25’ler düzeyinde olan ve kısa vadeli bir azalış trendi ile 2004 yılında % 20’lere kadar gerileyen cari transferlerin bütçe içindeki hissesi 2005 yılından itibaren artış eğilimine girmiş ve 2020 Kasım’da % 42 düzeyine kadar ulaşmıştır. 2020-Kasım datalarına 445 Milyar TL’ye ulaşan cari transferler başlığı içindeki en büyük sarfiyat kalemleri aşağıdaki biçimdedir: 1- Sağlık, Emeklilik ve Toplumsal Yardım Sarfiyatları (228 Milyar TL), 2- Sermaye Masrafları (Yatırımlar Ağırlıklı) 67 Milyar TL 3- Belediyelere Ayrılan Hisseler (80 Milyar TL), 4- Hane Halkına Yapılan Transferler (28 Milyar TL), 5- Toplumsal Hedefli Transferler (21 Milyar TL) ve 6- Ziraî Destekleme Ödemeleri (19 Milyar TL). Son yirmi yıl içinde cari transferler kalemindeki kıymetli sıçramaların ekonomik krizlerin çabucak ardından yaşanması izlenen iktisat siyasetlerinin doğal sonucudur. İktisadın daralma devirlerinde devlet eliyle ekonomiyi canlandırma faaliyetlerini değerli bir kısmı cari transferler aracılığı ile sağlanmaktadır.

Bütçe sarfiyatları içindeki iki ana kalemden oburu olan faiz sarfiyatları dikkate paha oranda gerilemiştir.  Dönemin başlangıcında % 47 düzeyine kadar ulaşan faiz masraflarının bütçe içindeki hissesi 2017 yılında % 8 düzeyine kadar gerilemiş ve bu yıldan itibaren artış eğilimine girerek 2020 Kasım’da % 12’ye ulaşmıştır.  Faiz masraflarının bütçe içindeki hissesi son yirmi yılda kıymetli ölçüde gerilemiş olmasına karşın 2017 sonrasında kısmî performans zayıflaması yaşanmıştır. 

2000’lerin başında Faiz Giderleri/Vergi Gelirleri oranının % 112 ‘ye ulaştığı bir öbür tabirle vergi gelirlerinin tamamının faiz masraflarını karşılayamadığı dikkate alındığında aktüeldeki faiz masrafları hissesinin huzursuz edici düzeylerden uzak olduğu görülecektir.  

Daha evvel söz edildiği üzere salgının tesirlerini sonlandırma kapsamında alınan tedbirler bütçe üzerinde sarfiyat artırıcı tesirler üretmektedir.  2021 yılında bütçe büyüklüğünün 1,4 Trilyon TL civarında olduğu dikkate alındığında, masraf kalemlerinde oluşabilecek her 15 Milyar TL artış bütçe istikrarında % -1’i aşan açığa yol açmaktadır.

Bütçe kalemleri ile GSYH ortasında tahliller ülke iktisadının performansının ölçülmesi açısından değerlidir. Grafik 3’te Bütçe Performansı ve GSYH datalarının gelişimi ve izleyen kısımlarda ise değerlendirmeler yer almaktadır.

Grafik 3: Bütçe Performansı ve GSYH

İktisadın sakinlik periyotlarında zayıflayan bütçe performansı büyüme devirlerinde güçlenmekte, sakinlik devirlerinde artan bütçe açıkları ise büyüme devirlerinde yavaşlama eğilimi göstermektedir. Bütçe Dengesi/GSYH, 2001 yılında  % -14,5 ile rekor kırmış, daha sonraki yıllarda istikrarlı bir güzelleşme  sonucunda 2006 yılında % -0,6 düzeyine gerileyerek yakın tarihin en parlak performansını göstermiştir.  Beş yılı aşan bir müddette lakin elde edilebilen bu kazanımlar 2008 krizi sonrasında süratli bir halde kaybedilmiştir. 2009 yılında % – 5,3 üzere yüksek bir orana ulaşan Bütçe Dengesi/GSYH oranı daha sonraki yıllarda yüksek büyüme ile tekrar gerileme trendine girmiş ve 2015 yılında % -1’e kadar gerilemiştir. 2017 yılında tekrar artış trendine giren bütçe açıkları 2018 yılında hızlanmaya başlamış ve Bütçe Dengesi/GSYH 2019 yılını % -2,9 ile tamamlamıştır. Yazıda bahsedildiği üzere global salgına karşı alınan tedbirlerin olumsuz tesiri 2020 bütçesinde besbelli bir şeklide hissedilmeye başlanmıştır. Bütçe Dengesi/GSYH’ nin 2020 yılında % -4,5 ve 2021 yılında % -5 olması beklenmektedir. 200’li yılların başlangıcındaki açık düzeyleri ve salgının hâkim olduğu küresel konjonktür dikkate alındığında % -5 civarındaki Bütçe Açığı/GSYH civarındaki düzeylerin sürdürülebilir olduğu düşünülmektedir.

Faiz Dışı Bütçe Dengesi/GSYH 2018 yılına kadar olumlu bölgede yer alırken 2019 yılından itibaren birinci sefer negatif bölgeye geçmiş ve 2016 yılını % -0,6 ile tamamlamıştır. Bu yılın sonunda % -2,1 olarak beklenen Faiz Dışı Denge/GSYH’nin 2021 yılında toparlanarak % -1,3’e gerilemesi hedeflenmektedir.  

Faiz Giderleri/GSYH oranı 2001 yılında % 16,7 ile tepeyi gördükten sonra sistemli bir azalış devrine girmiş ve 2017 yılında % 1,8’e gerilemiştir. 2018 yılında tekrar artış trendine giren Faiz Giderleri/GSYH oranının 2020 yılında % 2,8 civarında oluşması beklenmekte ve 2021’de ise % 3,7 olarak hedeflenmektedir.

Evvelki kısımlarda izah edildiği formuyla bütçe içindeki hissesi içinde istikrarlı yükselişini sürdüren ve bütçe üzerinde en büyük yükü oluşturan cari transferlerin GSYH içindeki hissesi ise % 7,5 düzeyinden % 10 civarında yükselmiştir. Artış trendinin devam ederek 2021 yılında % 11’e ulaşması beklenmektedir.  

Sonuç:

2016 yılındaki darbe teşebbüsü, sonrasında neredeyse her yıl yaşanan seçim süreçleri, 2018 yılındaki tweet krizi ve global salgının makro ekonomik göstergelerdeki en büyük tahribatlarından biri  bütçede olmuştur. Covid-19 süreci de dahil olmak üzere iktisadın daralma devirlerinde kamu kaynakları ile iktisadın desteklenmesi, hane halkına, gerçek kesime ve finansal dala yapılan mali dayanaklar tüm dünyada olduğu üzere ülkemizde de bütçe açıklarını artırmaktadır. Bunlara ek olarak; bütçede yer almadığı halde yapılması zorunlu acil sağlık yatırımları ve harcamaları, toplumsal yardımlar, toplumun sayısal olarak kıymetli kısmını oluşturan (kobi-zirai kesim-esnaf) kesitlerine yapılan dayanaklar vb. bütçe açıklarının artışını hızlandırmaktadır. Yeniden bu periyotlarda bütçe gelirlerinin gerilediği dikkate alındığında bütçe açıkları daha süratli artmakta ve bütçe istikrarları üzerindeki tahribatlar daha da fazla olabilmektedir. Bununla birlikte üstte bahsedilen takviyelerin iktisat içinde kalarak tüketime ve yatırımlara kanalize olması halinde sonraki periyotlarda oluşacak süratli bir büyümeyi finanse edebileceği ve gelecekte bütçe istikrarlarının onarılmasına katkı sağlayabileceği unutulmamalıdır.  

İçinden geçtiğimiz Covid-19 konjonktürü ülkemizi kısa vadede epey yoracak olsa da, aşı süreci, nakdî genişleme, küresel ve mahallî dinamikler birlikte düşünüldüğünde uzun vade de umut verici fırsatlar olduğunu düşünmekteyiz

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

php shell hacklink php shell seobizde.com okey sohbet süperbahis elitbahis elitbahis Guvenilir siteler elitcasino giris bets10 giris deneme bonusu bodrum escort şişli escort esenyurt escort beylikdüzü escort avcilar escort betpas kamagra jel